Jan 31, 2017

İsanın dönüşü və ya modernizmin yeni triumfu

Rəsulzadənin sovetlərin yıxılacağına və Azərbaycanın yenidən müstəqilləşəcəyinə on illər öncə olan əminliyi 1991-də təsdiqini tapdı. Zaman-zaman bu dahi adamın digər əminlikləri də təsdiqini tapır. O, modernist idi. Təəssüf ki, Atatürk qədər məqsədi vasitədən üstün tuta bilən adam, sərkərdə deyildi və öz ideyaları üçün uğursuz zaman və məkanda fəaliyyət göstərirdi.

Amma Atatürklə oxşarlığı modernistliyində idi. Liberalizmə, insan hüquq və azadlıqlarının aliliyinə, sekulyarizmə, demokratiyaya sadiq idi və bəşəriyyət üçün bunu xilas sayırdı. O, xilasa inanırdı. Xilaskar İsaya etiqad edən protestant əxlaqında öz ifadəsini tapmış kapitalizm və liberalizmin də inandığı xilasa. Rəsulzadə qətiyyən post-modernist deyildi, onun üçün ağ və qara var idi, pozulmaz, ali dəyərlər var idi.

Bütün bu inandıqlarını ölkəsində bərqərar etməyə çalışırdı. Qismən edə bildi və ardını bacarmadı. Həm də ona görə ki, Atatürk qədər inqilabçı deyildi, daha çox islahat, təkamül meylli adam idi. O, Azərbaycanın müstəqilliyi ideyasını daha çox 1918 mart soyqırımı başlayandan sonra müdafiə etməyə başladı, buna kimi Rusiya tərkibində siyasi-mədəni muxtariyyət ideyasına daha çox sadiq idi. (Hətta müstəqilliyi müdafiə edəndə də Zaqafqaziyanın tərkibindən ən son çıxan Azərbaycan oldu.)

Ona görə yox ki, Azərbaycanı az sevirdi, ona görə ki, məsələləri yavaş-yavaş həll etmək istəyirdi, qəfil dəyişiklikləri təhlükəli hesab edirdi. Çünki humanist idi, kiminsə onun qərarı nəticəsində ölməsinə çətin dözərdi. Bu baxımdan Rəsulzadəyə çox bənzəyən Elçibəy 1993 qiyamında niyə hərbi müqavimət göstərilməməsi ilə bağlı suala təxminən belə cavab vermişdi ki, mən prezidentəmsə, mənim əmrimlə mənim əsgərim ölməməlidir.

Jan 26, 2017

Tale Bağırzadə müdafiə olunmalıdırmı?

Hər dəfə Tale Bağırzadə və eyni cinayət işi üzrə digər təqsirləndirilənlərin məhkəmə prosesindən şok xəbər gələndə sosial şəbəkələrdə müzakirələr qızışır. Bir qrup adam dini etiqadına görə həbs edilmiş siyasi məhbusları müdafiə edir, digər qrup isə onları müdafiə etməyin sekulyarizmimiz üçün təhlükəli olacağını deyir. Düzdür, başqa 2 qrup da fərqləndirmək olar – Talegili İran agenti adlandıranlar və şiəliyin, şəriətin Azərbaycan üçün daha yaxşı idarəçilik forması olmasını iddia edənlər. Amma bu ifrat tərəflərlə mübahisə edən azdır deyə, mən bir az yumşaq olanları izləyirəm.

Nardaran işi üzrə həbsdə olanları müdafiə etməyin təhlükəli olacağını bildirənlər bir neçə əsas arqument irəli sürürlər: 
     
     1)    Onlar şəriət istəyirlər. Bu isə bizim müdafiə etdiyimiz dəyərlərə ziddir.             
     2)    İran təcrübəsi.
     3)    Onlar hakimiyyətə gəlsələr, sekulyarlıq məhv olacaq.

Mən bu arqumentlərin tərəfdarlarını müdafiə etmədiyimdən öz mövqeyimi bunların tənqidi üzərində izah edəcəyəm.

Şəriət özlüyündə bizim müdafiə etdiyimiz dəyərlərə ziddir. Hüquqi, sekulyar,demokratik dövlətdə faşizm, şəriət qadağandır və ya qadağan olunmalıdır. Amma şəriətlə yaşamaq istəyən insanın bunu dilə gətirməsinə, təbliğ etməsinə görə həbs edilməsi, işgəncə görməsi, ömürlük və ya başqa müddətə azadlıqdan məhrum edilməsi də dəyərlərimizə ziddir. Bəşəri dəyərlər kimi tanınan modernist Qərb dəyərlərinin qalib olmasının səbəbi nədir? Başqa sözlə, niyə məhz bu dəyərlər bəşəri adını qazandı və əksər insanlar ona doğru can atır? Əsas səbəblərdən biri toleransdır. Yad fikrə dözümlü olmağın sayəsində dialoq, birgə fəaliyyət və nəticədə doğruların, yaxud mövcud situasiyaya daha müvafiqinin tapılması mümkün olmuşdur. Nəticədə Şərq indi bataqlıqdan çıxma yollarını tapa bilməyəndə Qərb öz inkişafında çox-çox uzaqlara gedib çıxmışdır.

Jan 21, 2017

“Vicdan köçü”

Barbaros Şansal var idi, bir selfi video elədi, tutuldu. O zaman ağlıma gəlmişdi ki, belə bədbəxt ölkələrdən insanların getməsi təkcə beyinlərin getməsi deyil. Həmin video mübahisəli ola bilər, amma mənə çox pis təsir elədi, sarsıldım. “Bokunda boğul, Türkiye” ifadəsində Türkiyəyə sevgisi, yanğısı, Türkiyənin Türkiyə olmasına çəkilən əziyyətə təəssüflənmə sezilir. Adam ölkədən çıxıb bunu demişdi, sonra qaytardılar, linç elədilər.

Tanıdığım gənclərin azı yarısından çoxu ciddi surətdə xaricə getməklə məşğuldur – ya oxumağa, ya mühacirətə, ya işləməyə. Hər necəsə - hər kəs qaçır ölkədən. Təbii prosesdir. Ölkə ən çox gənclər üçün yaşanılmaz hala gəlib. İnsan hüquq və azadlıqları o dərəcədə məhdudlaşdırılıb ki, insanların, xüsusən də, enerji ilə aşıb-daşan gənclərin özünü ifadə etməsi üçün ən adi akademik, yaradıcı, sosial mühit yox səviyyəsindədir.
Bu proses adətən “beyin axını” adlandırılır. Çox ağrılı prosesdir. Bir çox ölkələrdə də baş verib. Siyasi və iqtisadi cəhətdən inkişaf edə bilməyən üçüncü dünya dövlətləri mütəmadi olaraq, beyinlərini inkişaf etmiş Qərb ölkələrinə ötürürlər. Bunun qarşısını qismən də olsa, almaq bəzi ölkələrdə mümkün olub. Belə ki, ölkədə rejim dəyişilib, demokratiya qurulub, insanlara imkanlarını realizə etməsi üçün nisbətən bərabər şərait yaradılıb, nəticədə insanlar ideyalarını öz ölkələrində və öz ölkələri üçün tətbiq ediblər.
Adamların ideyalarını, enerjilərini öz ölkələri üçün xərcləməsinin 3 motivi olur adətən:

Dec 26, 2016

Kimdir terrorçu - Əsəd, üsyançılar, yoxsa İŞİD?

Məğlubiyyət yetim olur. Üsyançılar qalib gələndə çox adam onların tərəfində olur, amma məğlub olanda məlum olurmuş ki, sən demə bunlar terrorist imiş, zorakılıq edirmiş. Təxminən 5 il yarım əvvəl Suriyada mitinqçilərə qarşı tank yeridilmişdi. Əlbəttə, hər kəs tankın qabağında Tyananmen əfsanəsi kimi durmur (bəlkə də, duranlar olub, amma tapdalanıblar). Çox adam gedib bir tank tapır, qarşılıqlı döyüşürlər. Beləcə vətəndaş müharibəsi başlayır.

Kim başladır bunu? Mənim buna 1 cavabım var - yarım əsrdən çox hakimiyyətdən əl çəkməyən, insanları yerdəki ədalətdən əlini üzüb göydəki ədalətə müraciət etməyə vadar edən, sekulyar müxalifəti daim repressiya edib dinin mövqelərini gücləndirən, korrupsiyanın dibində olan, amma heç vaxt doymayan insanlar.

Bunlardan sonra gələn təqsirkarlar hamısı təfərrüatdır. Bilirsiniz, nəyə oxşayır?! Biri mənim ailə üzvlərimi öldürür, mən də atılıram bunun üstünə, dava başlayır, heç cürə bir-birimizi öldürə bilmirik. Əvəzində ortada qalan günahsız insanlar da ölür hətta. Amma mən o əclafı öldürmək istəyirəm axı. Qisas təbii hissdir. Yalnız ibtidai cəmiyyətlərə aid deyil. Əksinə, indi qisas hüquqi dövlətlərdə cilovlanır, dövlətin səlahiyyətinə verilir. “Gözə göz, dişə diş” prinsipi yox, hüquq işləyir. Kimsə sənin atanı öldürübsə, sən gedib onun atasını öldürməli deyilsən. Onu hüquq-mühafizə və məhkəmə orqanları vasitəsilə cəzalandırmalı, insani cəzalar çərçivəsində də onun əzab çəkməsi ilə öz qisas hissini təmin etməlisən. Amma idarə edən rejim hüququ tətbiq etmirsə, əksinə özü qisas alınmalı subyektə çevrilirsə, onda əvvəl-axır bu dava çıxır. Sonra bir qrup adam (ikimizə də silahları satan adamlar) gəlib mənə deyirlər ki, “Silahı qoy yerə, imkan ver, o əclaf yenə sənin evinə girsin, səni idarə eləsin, söz veririk, səni öldürməyəcək.” Mən razılaşmıram və adım olur "terrorist".

Dec 20, 2016

“Yaxşı birdir”

Türkiyə Cümhuriyyətinin 93-cü ildönümündə ilk dəfə “Yol” filminə baxdım. Çox ağır filmdir. Sona 17 dəqiqə qalmış artıq sarsılmışdım. Amma məsələ təkcə filmin ağırlığında deyil. Düşünəndə ki, Türkiyənin öz taleyi bu filmdən qat-qat ağır mərhələni yaşayır, istər-istəməz bir sual düşündürür adamı – Qərb dəyərlərinin Şərqdə tətbiqi uğurludurmu? Bəlkə bu ideyadan vaz keçmək lazımdır? İslam və demokratiya bir araya sığarmı?

Əslində bu suallara nümunələrlə cavablar verilib. Samuray adəti kimi demokratiya, humanizmlə 180 dərəcə tərs düşən adəti olan ölkədən demokratik cəmiyyət düzəltmək olursa, məncə hər bir toplumda eyni praktikanı tətbiq etmək olar. Amma məsələ bu dəfə daha ağırdır – Avropa, daha geniş desək, Şimali Atlantika regionu Qərb dəyərlərinin yayıcısı vəzifəsini daşımalıdırlarmı? Daşımalıdırlarsa, bu zaman zorakılıq tətbiq etmək olarmı? Humanizmi yaymaq üçün insan öldürmək bakirəliyi qorumaq üçün fahişəlik etməyə bənzəmirmi?

Nov 24, 2016

“Müxalifət Nazirliyi”nin 2 "centlmen"i

Bir var statistika, ümumi kənardan baxış, bir də var, insan taleyi, hər bir fərdin hiss etdikləri, yaşadıqları. Biri realist, biri isə moralist yanaşmadır.

23 il bitib artıq, 24-cü ildir. Biz eyni rejimdə gedirik. Realist yanaşma ilə siyasi həyatda dəyişən çox az şey var, moralist yanaşmaya görə isə çox şey dəyişib.

Bir qrup insan 23 il əvvəl hərbi çevriliş vasitəsilə hakimiyyəti qəsb edib, o zaman əhalinin əhəmiyyətli hissəsi bu xuntaya qarşı müxalifətə keçdi. Xuntanın başında isə KQB, Rusiya general-mayoru dururdu, çox ağıllı idi, müxalifətin bir marginal qrupdan ibarət olmadığını görürdü və ona görə də onlarla hesablaşırdı. Bu vəziyyət generalın ölümünə qədər davam etdi. Lakin məsələ burasındadır ki, o ölənə qədər həmin müxalifətin rəhbərləri də onunla heablaşır və bir centlmen razılaşmasına əsasən, onun hakimiyyətinin devrilməsi üçün potensiallarından istifadə etmirdilər.

Bəzən seçkilər zamanı müxalifətin birləşib hakimiyyəti devirmək potensialının olduğu məlum olurdu. Amma hər dəfə ortaya bir müxalifət lideri çıxır, öz arxasınca gələn yüz minlərlə insanı bu birləşmə prosesindən kənar qoyur, generalın növbəti qələbəsi üçün münbit şərait yaradırdı. Növbəti seçkidə bu müxalifət lideri birləşmənin təəssübkeşi kimi çıxış edir, bu zaman öz kütləsini birəşmə prosesindən kənarda saxlamaq obrazını başqa aktyor öz üzərinə götürürdü.

Jul 7, 2016

Sənaye İnqilabı niyə İngiltərədə başladı?

İELTS mətnlərindən maraqlı məlumatları təqdim etməyə davam edirəm))

Sənaye İnqilabının İngiltərədə başlandığını çoxumuz bilirik. Bu, İngiltərənin hər sahədə kontinental Avropa daxil olmaqla, bütün dünyadan uzun müddət daha yüksək inkişaf etməsinə səbəb olub. Bəs Sənaye İnqilabı niyə məhz İngiltərədə başladı?

Bu suala cavab olaraq çoxlu nəzəriyyə və ehtimallar var - coğrafi nəzəriyyədən tutmuş Avropada taunun Britaniya və kontinentdə müxtəlif təsirlərinə qədər. Onlardan maraqlı biri ilə İELTS-in "Reading" materiallarının birində tanış oldum.

Deməli, bu nəzəriyyə iddia edir ki, çay və pivədən istifadənin İngiltərədə geniş yayılması Sənaye İnqilabına səbəb olub. Necə?

Kembric Kral Kollecindən olan antropoloji elmlər professoru Alan Makfarleyn (Alan Macfarlane) Sənaye İnqilabının niyə məhz Britaniyada və niyə məhz 18-ci əsrdə baş verməsini on illərlə araşdırıb və müəyyən edib ki, sənaye istehsalına keçid üçün bir sıra şərtlər lazımdır: fabrikləri idarə etmək üçün texnologiya və enerji; ucuz əmək qüvvəsini təmin etmək üçün çoxsaylı şəhər əhalisi; malları daşımaq üçün asan nəqliyyat sistemi;kütləvi istehsal olunan məhsulları almaq arzusunda olan təminatlı orta-sinif; bazar iqtisadiyyatı və bütün bunların baş verməsinə imkan verən siyasi sistem.

Jul 2, 2016

Neyroestetika

Neyroestetika haqqında wikipedia-da yazılıb ki, neyroelm sahəsində tədqiqatlar bu suala cavab axtarırlar ki, niyə insan beyni Da Vinçinin "Mona Liza"sı kimi əsərləri cəzbedici hesab edir. Neyroestetika haqqında ilk dəfə İELTS-ə hazırlaşarkən, "Reading" materiallarından birində qarşıma mətn çıxdı. Elə onu da tərcümə edib yaymağı qərara aldım. Bu barədə xeyli mübahisələr olub - anlaşılmaz rəsm əsərləri sırf dəbdir deyə, baha satılır, yoxsa, doğrudan da, onların hansısa incəsənət əhəmiyyəti var. Tərcümə etdiyim bu mətndə bu suala cavab verməyə çalışan bəzi tərübələr haqqında və ümumi olaraq, neyroestetika haqqında oxuya bilərsiniz.

Neyroestetika adlı yeni meydana çıxmış elm sahəsi incəsənətin öyrənilməsinə elmi obyektivlik gətirməyə çalışır və artıq bizim bir çox şedevrləri daha yaxşı anlamağımıza nail olub. Məsələn, impressionist rəssamlığın anlaşılmaz (dumanlı) siması beynin amiqdala adlı hissəsini qıcıqlandırır. Amiqdala bizim hisslərimizdə əsas rollardan birini oynadığına görə, bu kəşf çox insanın bu əsərləri təsirli hesab etməsinin səbəbini izah edə bilər.

Eyni yanaşma Mondrianın həndəsi rəng bloklarından Pollokun kətan üzərində rənglər qarışığının təsadüfi görünən düzülüşünə qədər 20-ci əsrin abstrakt sənət əsərlərinə də işıq sala bilərmi? Skeptiklər inanırlar ki, insanlar belə əsərləri məhz məşhur olduqlarına görə bəyəndiklərini iddia edirlər. Biz, əlbəttə, anlaşılmazlığı təqib etməyə meyiliyik. Məsələn, döndərilmiş şəklin formasını müəyyən etmək kimi, sadə hissiyata əsaslanan qərarlar vermək xahiş olunanda insanlar başqalarının eyni səhvi etdiyini görürlərsə, mütləq səhv cavabı seçirlər. Təsəvvür etmək çətin deyil ki, hətta heç bir doğru və yanlış cavabın olmadığı incəsənətə qiymət vermə kimi qeyri-müəyyən bir konsept üzərində bu təfəkkürün daha çox təsiri olmalıdır.